Educar é unha das tarefas máis complexas do noso tempo, pero tamén unha de que teñen maior capacidade de xerar ilusión. Dá cohesión, confianza e expectativas a unha sociedade de cidadáns libres, porque é só a través da formación e a educación como se pode exercer en toda a súa magnitude a condición de cidadán.
Educar é requisito esencial para o sistema democrático. Sen democracia pode haber educación, pero sen educación, non pode haber democracia. Ademais canta máis calidade teña o noso sistema democrático, maior calidade terá a nosa educación e viceversa.
A educación garante o futuro da democracia porque, como acontece en todas as sociedades, é o medio de transmisión de valores entre xeracións. Na nosa sociedade eses valores son os valores democráticos que garda a Constitución: fan referencia á solidariedade, a convivencia democrática e o respecto ás diferenzas individuais co obxectivo fundamental de lograr unha maior cohesión social.
Os valores son necesarios. Sen valores o coñecemento perde o seu sentido. A dificultade estriba en como transmítense estes valores, pois non é o mesmo transmitir coñecementos que valores. Para iso é esencial que os docentes logren desempeñar o seu labor nun clima de respecto, de tolerancia, de participación e de liberdade.
Co obxectivo de que sexa efectiva esta transmisión de valores, é necesaria tamén unha maior implicación das familias e os medios de comunicación para fomentar que o alumnado asuma de forma responsable os seus dereitos e deberes, practique a solidariedade e o respecto aos demais. E é fundamental crear un medio coherente cos valores que queremos transmitir.
Temos que impulsar e promover unha educación integral que favoreza a educación dos estudantes como persoas e cidadáns preparados para enfrontarse a un mundo aberto e en continuo proceso de cambio. Cidadáns activos, que pensen sobre o que aprenden e que non deixen nunca de preguntarse polo coñecemento que adquiren. Que dubiden sobre o que lles ensinan, que propoñan novas verdades. A educación non é unha simple adquisición de coñecementos, contén moitos outros obxectivos ademais do de lograr a empregabilidade.
A democracia baséase na idea de que ninguén posúe a verdade absoluta, de que esta non é patrimonio dun único individuo nin dunha formación. Entende que a palabra non é patrimonio de ninguén. A palabra é dialogo, acordo, consenso. A palabra é de todos e cada un, de todas e cada unha, é indispensable.
A educación e a palabra, a lingua, teñen unha capacidade enorme de crear identidade en comunidade. Pero comunidade non é illamento nin retraemento nin exclusión, senón todo o contrario: apertura, avance e inclusión permanente. É un conxunto de persoas que deciden pór en común, desenvolver os seus intereses compartidos. Por iso a lingua, que tanta comunidade crea, non debería empregarse nunca como instrumento de división, senón como expresión de tolerancia e de suma.
Educar é educar na palabra, na lingua, e educar no seu exercicio en liberdade. É formar na interculturalidade, na inclusión das diferenzas, na diversidade. A democracia é o dereito á diferenza sen diferenza de dereitos. Supón estar disposto a deixarse dicir algo e non crer que un sábeo todo e mellor que os demais. Implica incluso recoñecer que necesitamos dos outros, de nós. É compromiso, é dubidar de nós mesmos, é deixarse axudar e é xogarse algo con alguén, xogarse algo xunto aos demais.
Estamos nun momento difícil en que a sociedade española está loitando contra unha crise económica que ao meu xuízo é tamén unha crise de modelos sociais, políticos, en definitiva unha crise de valores. Temos que pensar en superara pero sobre todo en afrontara de tal xeito que non se reproduza un modelo depredador, especulador, que só busque resultados a curto prazo. Para iso é necesaria a unidade.
Xa que o cambio de que tanto falamos querémolo todos, debemos ser todos quen colaboremos para que se produza: administracións, institucións, axentes e por suposto os cidadáns. Por onde empezar a cambiar as cousas? Creo firmemente que nestes momentos difíciles a educación pode ser esa forza de cambio, progreso e unidade que se necesita.
A educación, que actúa en tempo presente, inmediato, pero oriéntase sempre a futuro, é a ferramenta máis axeitada para tallar con atención artesá ese porvir que queremos. Garante o pleno exercicio da cidadanía democrática, responsable, libre e crítica e resulta fundamental para a constitución de sociedades avanzadas, dinámicas, equitativas, xustas.
Sigo pensando que o mellor camiño para a nosa educación é pórnos de acordo sobre os obxectivos e medidas que necesita e impulsaras entre todos sen dilación e sen dúbidas. Pero talvez hai quen prefire pensar que a palabra, que a verdade absoluta, é súa, e por iso borra parágrafos enteiros cando non se reproduce unha de seus comas. E por iso prefire pactar consigo mesmo.
A cidadanía non quere sobresaltos nin cambios efectistas en materia educativa. Non quere que baleiremos os libros e que os volvamos a encher de verdades absolutas, cada un coa súa. Quere ver os políticos traballar, precisar, concretar medidas que supoñan unha mellora na súa educación cotiá. Pero unha mellora que non dure só unha lexislatura, senón que se prolongue durante lustros.
Non podemos derrubar o sistema para inaugurar un novo, porque o pagarían todos os escolares. Os pais, os mestres, os estudantes, nos demandan melloras educativas, non cambios de modelos.
O Pacto de Estado pola Educación impedírono motivos que nada teñen que ver coa educación, "comas" que non alteraban o avance dunha frase. Pero o Pacto, aínda que era a vía máis rápida para mellorar, non era unha fin en si mesmo, e por iso o Ministerio de Educación segue traballando co pensamento posto nos cidadáns e nas súas demandas para mellorar a educación no noso país.
Traballamos xa, con todas as nosas forzas, para pór en marcha os 12 obxectivos sobre os que hai un amplo consenso social. Os cidadáns e en especial a comunidade educativa apoíannos e pídennos que avancemos e que o consigamos.
Pódolles anunciar que convocamos para esta mesma semana, o día 19, á mesa sectorial da ensino público; e ao día seguinte, á mesa sectorial para o ensino concertado. Ese mesmo día reúnese o Consello de Universidades, en que participan todos os reitores; o día 25, a Conferencia Xeral de Política Universitaria, con participación dos conselleiros autonómicos con competencias en materia de universidade. Ao día seguinte encóntrase a mesa de asociacións de nais e pais, e o xoves 27 fixouse unha reunión da Conferencia Sectorial de Educación que, como saben, aglutina os conselleiros de Educación de todas as Comunidades Autónomas.
Como ven, non tardamos moito tempo en decidir e en executar a que era a nosa convicción: que se pode facer moito pola educación e que contamos co apoio social suficiente como para facero.
Con todos estes representantes que mencionei, con todas estas mesas, imos desenvolver as medidas e políticas educativas que propuxemos e que cremos que poden axudar o noso país. Non son verdades absolutas, son verdades consensuadas, obxectivos definidos entre todos, accións equilibradas e realistas.
Dixen sempre que o Ministerio non estivo cerrado por parrulo. Este Ministerio estivo traballando e vai seguir facendoo con determinación polo ben da educación, para frear o fracaso e o abandono escolar e para incrementar o perfil de cualificación de todos os mozos.
Dispomos dunha das xeracións mellores formadas da Historia e neste sentido, por máis que algúns repétano, calquera tempo pasado non foi mellor. Pero hai aspectos en que debemos facer un esforzo importante, retos que coñecemos moi ben e imos afrontar:
- Mellorar os resultados en comprensión lectora e en cálculo matemático.
- Conseguir o éxito escolar de todos os estudantes na educación obrigatoria e promover a súa continuidade en estudos posteriores no marco da formación e a aprendizaxe ao longo da vida.
- Reducir as taxas de abandono escolar prematuro incrementado o número de mozos con titulación de educación secundaria postobrigatoria (formación profesional de grao medio ou bacharelato).
- Apoiar máis e mellor aos profesores, sen cuxo esforzo, sen cuxo sacrificio, non sería posible a educación.
Son metas concretas, obxectivos realistas. Hai determinación política e apoio cidadán para perseguiras.
A educación é a mellor política social, a que máis garante a igualdade de oportunidades na vida. Xa dispomos dun dos sistemas educativos máis equitativos do mundo, salientable pola súa capacidade para ofrecer as mesmas expectativas de formación a todos os cidadáns con independencia de que procedan ou non de colectivos en risco de exclusión.
E ese é o valor que non cambiará con todos os cambios que emprenderemos. O sistema de educación en España seguirá sendo de calidade e equitativo, de excelencia e inclusivo. Seguirá sendo un sistema con dimensión social.
Proba diso é a aposta decidida deste Goberno polas bolsas, que suporán no curso 2010-2011 un investimento total de 1.203 millóns de euros e un aumento dun 3,5%. Nun momento de dificultades financeiras como este, creo que máis que dunha porcentaxe, estamos falando dun claro compromiso.
Establecidas inicialmente para compensar a ausencia de ingresos que comporta a dedicación plena aos estudos universitarios, as bolsas salario amplíanse agora aos estudos de ciclos formativos de grao superior, incrementandose os seus fondos en 82 millóns de euros. Tamén se actualizan as bases de renda familiar de quen solicítanas, de xeito que segundo os cálculos poderán beneficiarse delas un 285% máis de alumnos que anteriormente.
Esta é, para nós, a maneira de falar de educación. Con compromisos e con feitos que falan da aposta pola excelencia e a equidade.
Son as accións que a cidadanía pídenos, accións educativas acompañadas de valores; educación boa e boa educación. O mesmo que permitiu lograr no seu momento a democracia en España (o respecto, as palabras compartidas e a determinación) conseguirá que melloremos o sistema educativo.
Moitas grazas.
